Trở về miền ký ức (Bút ký)

Nhánh đường rẽ từ đường mòn Hồ Chí Minh lên Đồn Biên phòng Cửa khẩu Quốc tế Thanh Thủy sáng 22/8/2026 dường như ngắn lại trong bước chân của những người lính già. Nhiều người từng đi qua cung đường biên giới này bằng đôi chân tuổi đôi mươi. Thời đó với họ là trèo đèo, lội suối bằng đôi chân, sống giữa rừng sâu với những ngày tháng thiếu thốn, hiểm nguy. Nay trở lại, đa số họ mái tóc, chòm râu đã bạc trắng, có người chống gậy vịn vai nhau bước, nhưng trong lòng mỗi người là niềm vui, là sự háo hức, dường như tuổi tác bỗng lùi lại phía sau.

Những cái bắt tay thật chặt, cái ôm thật lâu, những ánh mắt nhìn nhau với tiếng cười sang sảng. 57 năm! Con số ấy đủ dài để một đời người đi qua những thăng trầm, đủ dài để có đồng đội năm xưa trở thành người thiên cổ. Vậy mà tình đồng đội của những người lính công an vũ trang ngày ấy vẫn như sợi dây vô hình, kéo họ trở về bên nhau.

Đại tá Vi Tố Định đứng giữa những đồng đội cũ luôn nở nụ cười rạng rỡ. Ông nguyên là Phó Chỉ huy trưởng Bộ đội Biên phòng Nghệ An, hôm nay trở lại với tâm thế khác, là người lính U80 tìm về nơi lưu giữ một phần tuổi trẻ. Còn đây những gương mặt thân quen mà thời gian đã phủ lên những dấu vết khác lạ, ông điểm lại những cái tên quen thuộc và những cái tên mới đi xa.

Giữa câu chuyện về những người đã đi xa, Đại tá Vi Tố Định bất chợt nhắc đến một người đồng đội. Giọng ông chậm lại, đó là nhà báo Hà Nguyên Đối – một người mà theo ông, nếu chỉ kể bằng vài dòng tiểu sử thì không thể nào nói hết về nghị lực và sự say mê học tập của người lính ấy. Ngày còn trong quân ngũ, giữa những cánh rừng sâu nơi biên giới, sau những giờ tuần tra, cuộc sống gian khổ vẫn không ngăn được ý chí, khát vọng của người lính Hà Nguyên Đối.

Từ một người lính nơi rừng sâu biên giới, Hà Nguyên Đối bước lên bằng con đường tri thức. Rời quân ngũ, ông đậu vào Đại học Tổng hợp, rồi làm báo, viết văn, làm thơ. Mỗi trang viết của ông là một cách nhìn đời khác nhau về xã hội, về con người. Điều đặc biệt ở người đồng đội ấy là khi đã ngoài 60 tuổi, ông vẫn tiếp tục học tập, nghiên cứu và được trao bằng Tiến sĩ Văn chương.

Đại tá Vi Tố Định nhắc về đồng đội của mình với niềm xúc động pha lẫn tự hào. Có lẽ, với ông, tấm bằng tiến sĩ không chỉ là một học vị mà còn là kết quả rèn luyện của một hành trình dài được bắt đầu từ những cánh rừng biên giới, từ ý chí của một người lính biên phòng không chịu khuất phục trước hoàn cảnh.

“Anh em chúng tôi mỗi người một hoàn cảnh, một con đường, nhưng ai cũng cố gắng và nhiều người đã thành đạt trên nhiều cương vị”, ông nói. Rồi ông kể thêm về những người đồng đội khác. Nhiều người tiếp tục công tác trong lực lượng, người đi học tiếp hoặc trở về quê làm kinh tế; người trở thành cán bộ, người gắn bó với văn chương, báo chí; có người lặng lẽ làm những công việc bình dị ở quê nhà nhưng con đường sau quân ngũ đã xích lại gần nhau hơn giữa những người lính trong cuộc sống đời thường. Điển hình những người thành đạt ấy là Thiếu tướng Nguyễn Mạnh Thắng – nguyên Cục trưởng Cục Trinh sát, Bộ Tư lệnh Biên phòng; người lính công an vũ trang cùng nhập ngũ năm 1969.

Tôi gợi chuyện Thiếu tướng Nguyễn Mạnh Thắng, ông hồi tưởng lại những câu chuyện của ký ức tưởng như đã ngủ yên. Ông kể, hồi đó, có những ngày trên biên giới, gạo hết, lương khô thiếu, những người lính chỉ biết dựa vào nhau để vượt qua. Có lần lũ ống bất ngờ, dòng nước dữ cuốn phăng mọi thứ. Hai bên bờ suối cách trở, lính ở hai bờ phải buộc dây vào gói lương khô ném qua dòng nước cho đồng đội bờ bên kia. Một hành động nhỏ nhưng đã là cả một câu chuyện lớn về tình đồng đội. “Ngày ấy gian khổ lắm, nhưng anh em thương nhau như ruột thịt. Lúc thiếu đói, có miếng gì cũng chia nhau, cùng nhau”. Câu chuyện giản dị giữa cuộc gặp làm ai cũng lặng đi. Tôi nhận ra, chỉ những người từng sống qua những năm tháng ấy mới hiểu hết giá trị của hai chữ đồng đội, để hôm nay họ tìm nhau về.

Năm 1969, những người đang ngồi trước mặt tôi đây đều còn rất trẻ. Họ nhập ngũ công an vũ trang với nhiệm vụ lúc ấy là bảo vệ biên giới, chống gián điệp, biệt kích và đấu tranh với các loại tội phạm, giữ bình yên cho từng tấc đất nơi tuyến đầu Tổ quốc. Biên giới khi ấy là rừng sâu, núi cao, là những con đường tiểu ngạch quanh co hiểm trở mà bộ đội chủ yếu di chuyển bằng đôi chân và những đêm dài không biết ánh điện là gì – Thiếu tướng Nguyễn Mạnh Thắng nhớ lại. Trầm ngâm một lúc, ông kể, giai đoạn 1990-1997, nhiều người được biên chế trong lực lượng Biên phòng Nghệ An. Nhiệm vụ ngày một khác, nhưng bản chất của người lính biên phòng vẫn luôn đứng nơi tuyến đầu, giữ từng cột mốc, từng đường biên, giữ bình yên cho nhân dân, giúp người dân tăng gia sản xuất để họ đồng hành với cán bộ chiến sĩ biên phòng bảo vệ biên cương của Tổ quốc. Nếu trước đây chủ yếu phòng chống gián điệp, biệt kích, thì hôm nay là cuộc đấu tranh với ma túy, buôn lậu và các loại tội phạm xuyên biên giới.

Đại tá Vi Tố Định và Thiếu tướng Nguyễn Mạnh Thắng cũng như những người lính già trở về miền ký ức, mỗi người từng ở những cương vị khác nhau, đều đã dành phần lớn cuộc đời mình cho nhiệm vụ ấy. Đại tá Vi Tố Định nhấn mạnh, lần trở lại Thanh Thủy này không đơn thuần là một cuộc gặp mặt, mà là cuộc trở về với ký ức, để mỗi người lại được bước đi trên lối mòn mình từng đi mà nay đã trở thành con đường khang trang rải nhựa. Và trở về với những cánh rừng từng gắn bó, trở về với đồng đội, điểm danh ai còn ai mất và động viên nhau sống khỏe, sống vui cùng con cháu.

Thanh Thủy – miền biên viễn trong diện mạo mới

Trong hội trường của Đồn Biên phòng Cửa khẩu Quốc tế Thanh Thủy, những người lính năm xưa chăm chú nghe Thượng tá Nguyễn Sinh Quang, đại diện Ban Chỉ huy Đồn, thông tin về vùng đất mà họ từng gắn bó. Câu chuyện hôm nay là chuyện về một vùng biên đang chuyển mình. Thượng tá Quang cho biết, cách đây ít hôm, nơi đây, bên cột mốc 460 đã trọng thể diễn ra lễ đón Đoàn đại biểu cấp cao hai nước Việt Nam và Lào trong khuôn khổ Chương trình Giao lưu hữu nghị Quốc phòng biên giới Việt Nam – Lào lần thứ 3 do Đại tướng Bộ trưởng Quốc phòng Phan Văn Giang chủ trì. Anh chỉ tay về phía bên kia cột mốc là xã Nậm On của huyện Xaychamphone, tỉnh Bolikhamxay. Dọc biên giới phía mình là xã Kim Bảng mới được sáp nhập từ ba xã của huyện Thanh Chương cũ, địa bàn xã rộng, trải dài từ khu vực cột mốc này đến tận đầu cầu Rộ. Kim Bảng hiện tỷ lệ hộ nghèo chỉ còn khoảng 2,2%. Thượng tá Nguyễn Sinh Quang cho biết, Cửa khẩu Quốc tế Thanh Thủy đang chạm vào những cơ hội mới. Đó là Dự án cao tốc Vinh – Thanh Thủy, tuyến đường dài hơn 60 km, tổng mức đầu tư hơn 23.900 tỷ đồng, kết nối cao tốc Bắc – Nam phía Đông với khu vực. Dự án được xác định là một mắt xích quan trọng trên hành lang kết nối Hà Nội – Viêng Chăn. Khi hoàn thành, tuyến cao tốc sẽ rút ngắn thời gian đi lại, vận chuyển hàng hóa từ cửa khẩu về các đô thị và cảng biển Nghệ An, đồng thời tăng khả năng kết nối Bắc Trung Bộ với Lào và Đông Bắc Thái Lan và kết nối với các khu công nghiệp, trung tâm logistics, cảng biển trong tỉnh.

Từ một miền biên giới từng in dấu chân của những người lính công an vũ trang nhập ngũ năm 1969, Thanh Thủy hôm nay đang có những bước chuyển mới.

Nghe câu chuyện, những người lính già bồi hồi tự hào, tinh thần phấn chấn như có liều thuốc tiên, họ kéo nhau ra chụp chung ảnh bên cột mốc 460. Điều mà ai cũng nhận ra, đó là 57 năm qua đã đổi thay rất nhiều. Con đường họ từng đi bằng đôi chân tuổi trẻ nay đang được nối dài bằng những tuyến đường hiện đại. Với họ, điều đáng mừng nhất có lẽ vẫn là vùng đất mà mình từng góp sức bảo vệ đang trên đà vươn mình phát triển, để người dân biên giới có một cuộc sống ngày càng ấm no hạnh phúc.

Câu chuyện trở về với những người đã khuất

Trong cuộc gặp hôm nay, ngoài những cựu chiến binh công an vũ trang cùng nhập ngũ năm 1969 còn có thân nhân các liệt sĩ Biên phòng đến từ xóm Trung Dinh xã Yên Thành và con liệt sĩ đến từ xã Hưng Nguyên và phường Cửa Lò. Trong tâm khảm, họ đến đây thay cho những người không thể trở về. Chị Nguyễn Thị Liên đến từ xã Yên Thành cho biết, cha chị là một người lính biên phòng đã hy sinh khi tuổi đời còn rất trẻ. Sau này, hài cốt của ông được quy tập về Nghĩa trang Liệt sĩ quốc tế Việt – Lào. Đối với chị Liên, cái tên người cha luôn gắn với một miền ký ức mà chị chỉ có thể hình dung qua lời kể của đồng đội cha. Câu chuyện về cha chưa bao giờ dừng lại bởi khi chị trưởng thành, có gia đình yên ấm mà cha chị vẫn không trở về, nên mỗi cuộc gặp gỡ đồng đội của cha thì vợ chồng chị đều có mặt.

Đứng giữa những người lính đã từng cùng thời với cha, chị bâng khuâng, bùi ngùi nhớ cha và cảm thấy thân thuộc những gương mặt quanh đây. Chị cố tìm trong những câu chuyện hôm nay có một chút hình bóng của cha mình. Với chị Liên, cuộc gặp mặt của những người lính sau 57 năm nhập ngũ đó là một cuộc trở về ký ức người cha. Chị Liên lặng lẽ nghe những câu chuyện để có thể trong những câu chuyện ấy có bóng dáng người cha. Và trong khoảnh khắc ấy, khoảng cách giữa 57 năm dường như được rút ngắn, gắn kết mỗi cái tên trên bia mộ, mỗi gia đình và những người con đã mang nỗi nhớ ấy đi suốt cả cuộc đời.

Những người lính già cảm nhận tình đồng đội với thế hệ tiếp bước

Đón những người lính năm xưa trở lại, cán bộ, chiến sĩ Đồn Biên phòng Cửa khẩu Quốc tế Thanh Thủy hôm nay tự hào về chặng đường của đơn vị. Những con số về thành tích đấu tranh phòng, chống tội phạm được nhắc đến: Đồn đã phá án hơn 40 vụ, thu hơn 400 bánh ma túy, 260 kg ma túy tổng hợp dạng đá, khoảng 40.000 USD… cùng nhiều tang vật liên quan. Rồi những hoạt động tiếp nối về mối quan hệ đoàn kết, hữu nghị Việt Nam – Lào được gìn giữ. Là những đợt giao lưu quốc phòng, giao lưu sĩ quan trẻ hai bên biên giới; là việc kết nghĩa với Đồn Biên phòng 252 của Lào; khám và cấp thuốc miễn phí cho nhân dân nước bạn, tặng hàng trăm con bò giống, hỗ trợ Trường Mầm non Sốp Tơ của bạn… Và nay là công trình Trường Mầm non Thanh Hà do Bộ Quốc phòng tặng xã Kim Bảng được khởi công. Biên giới ngày hôm nay không chỉ có cột mốc và đường tuần tra mà là một miền biên đổi thay kì diệu. Những người lính già càng hiểu rằng, những gì mình từng làm hôm qua không mất đi, mà đang được tiếp nối bằng một cách khác, trong một thời đại vươn mình của dân tộc.

Mọi người quây quần, những ánh nhìn như muốn níu giữ thêm một chút thời gian. Ở tuổi “xưa nay hiếm”, họ hiểu rằng mỗi lần gặp nhau đều là một lần quý giá để chúc nhau sức khỏe và hẹn một ngày trở lại vẫn đầy đủ như thế này. Chiều cùng ngày, các cựu chiến binh Công an vũ trang năm xưa còn được Ban Chỉ huy Bộ đội Biên phòng Nghệ An thân mật tiếp đón, thông tin về tình hình tuyến biên giới, những kết quả nổi bật trong công tác quản lý, bảo vệ chủ quyền, an ninh biên giới và các hoạt động đối ngoại, giao lưu hữu nghị Việt Nam – Lào. Những thông tin ấy khiến niềm vui của những người lính già thêm trọn vẹn. Họ đã nhìn thấy sự trưởng thành của một lực lượng mà mình từng gây dựng, gắn bó và tự hào về thành quả, trong đó có một phần cống hiến tuổi trẻ của họ.

Đoàn lên xe trở về thành phố, phía sau những người lính già là những cột mốc, những dãy núi, những cung đường biên giới ở lại. Trong tâm khảm mỗi người, “Trở về miền ký ức” chính là cuộc trở về đẹp nhất của những người lính tuổi xưa nay hiếm để những mái đầu bạc, chòm râu bạc, dù chậm bước chân, nhưng không thể phai nhạt tình đồng đội.

Lang Quốc Khánh  (nguồn tapchisonglam.vn)